Franks filmtip: ‘Dit oorlogsdrama komt binnen als een granaatinslag’

BREDA - Wekelijks belicht filmliefhebber Frank Spreuwenberg een film die in één van de Bredase bioscopen draait of online te bekijken is. Deze week is dat Im Westen nichts Neues, te zien op Netflix.

De film Im Westen nichts Neues (Van het westelijke front geen nieuws) is een oorlogsdrama dat binnenkomt als een granaatinslag en lang blijft hangen. Het is 11 november 1918. Om 11.00 uur gaat de wapenstilstand in en komt na vier jaren vechten eindelijk een einde aan de Eerste Wereldoorlog. Erich Maria Remarque, zelf soldaat in de loopgraven, schreef een boek over zijn ervaringen en die van andere soldaten. Het boek met de titel Im Westen nichts Neues werd gepubliceerd in 1929 en werd een wereldhit. De schrijver noemt zich daarin Paul Bäumer. Het is een anti-oorlogsboek dat door de Nazi’s werd verboden en verbrand. De film van de Duitse regisseur Edward Berger (1970) is gebaseerd op dit boek van Remarque en laat, net als het boek, de meedogenloze smerigheid van een landoorlog zien– in alle facetten. En, hoe een handvol onverschillige mannen miljoenen mensen de dood in jaagt. Het centrale thema van het boek en de film is de totale zinloosheid van oorlog. Ondanks miljoenen doden had geen van de partijen na vier jaar vechten terreinwinst van betekenis geboekt. Het zal er nu in de Oekraine niet veel anders aan toe gaan.

Paul (Felix Kammerer) en zijn schoolvrienden hebben zich als vrijwilliger bij het Duitse leger gemeld om de eer van het keizerrijk te redden. Maar ondanks alle praktische lessen van veteraan Katz (Albrecht Schuch), die Paul en zijn kameraden in de loopgraven onder zijn hoede neemt, maken ze weinig kans om aan het front te overleven. Alle kleur verdwijnt zodra ze de loopgraven instappen. Het echte front is grauw en bestaat uit soldaten die half creperen van de honger en de snijdende dorst. En ze moeten zich onder mitrailleurvuur in de loopgraven zien te redden tussen verminkte en half verkoolde lichamen of afgerukte lichaamsdelen die drijven in de bloederige modder.

Dit is de derde keer dat het boek is verfilmd, maar het is de eerste keer dat het een Duitse productie betreft. En die gaat vér over de pijngrens. Waar het boek nog uitstapjes maakt naar feestelijke maaltijden of vrolijke onderbrekingen van de dienst, staat de focus van regisseur Edward Berger volledig op het leven aan het front. De stress en paniek onder de Duitse soldaten, jochies nog, bij aanvallen op de loopgraven door het Franse leger of bij de man tot man gevechten op het slagveld zijn tot op het bot voelbaar. Denken en voelen zijn volledig uitgeschakeld, hier zijn menselijke machines aan het werk.

Net als het boek wil regisseur Edward Berger met de film bij ons binnen dringen en duidelijk maken: oorlog is de totale duisternis van het menselijke bestaan, alle beschaving is hier weggerukt. Hij heeft een tweede vertelling aan het verhaal toegevoegd, die van de Duitse diplomaat Erzberger (Daniël Brühl) die in een treinwagon onderhandelt over een wapenstilstand met de Franse generaal Foch, maar geen poot aan de grond krijgt.

Om de kijker in de juiste stemming te brengen heeft Volker Bertelmann, ook bekend onder de kunstenaarsnaam Hauschka, het meest dramatische geluid gecomponeerd dat ik in jaren heb gehoord. Na twee uur durf je haast niet meer van de bank te komen. Door wat je ziet, hoort en voelt beleef je dit oorlogsdrama niet alleen met je buik, maar met het hele lichaam. Ik weet het, dit is misschien geen uitnodiging om toch te gaan kijken. Maar het is een film die gemaakt móest worden. Juist nu! Want de stand van de techniek bij een grondoorlog mag dan niet meer dezelfde zijn als in de Eerste Wereldoorlog, de smerigheid en zinloosheid van oorlogsgeweld is wél hetzelfde gebleven. Oekraine vandaag is daarvan het bewijs. En wat ook niet is veranderd: het zijn maar een paar onverschillige mannen die aan de knoppen van de oorlogsmachine draaien, mannen voor wie mensenlevens alleen getallen zijn. Deze werkelijkheid kan filmkunst niet confronterend genoeg in beeld brengen en dat is precies wat Im Westen nichts Neues doet.

Wat je moet weten over de film
- In 1930, dus al één jaar na de publicatie, kreeg het boek een Hollywood verfilming onder de titel “All quiet on the Western Front”. Deze Amerikaanse productie van regisseur Lewis Milestone won twee Oscars (beste film en beste regie). De vertoning van de film werd door de Nazi’s verboden. Deze film behoorde volgens het Amerikaanse Film Instituut nog in 1997 tot de honderd belangrijkste US-films allertijden.
- De tweede verfilming betrof een Engelse productie uit 1979 van regisseur Delbert Mann.
- De Duitse regisseur Berger zei naar aanleiding van de eerdere verfilmingen: “Anders dan bij de Amerikaanse of Britse productie mag bij een Duitse oorlogsfilm geen gevoel van glorie bestaan.”
- Im Westen nichts Neues is de Duitse Oscar inzending voor beste buitenlandse film 2023. In de Duitse media is de film veelal ontvangen als “besonders wertvoll”.